Macedonia managed to retain a stable nucleus, consisting of precisely those people who, with their Greek language and Greek Orthodox tradition, provided the region with the most enduring examples of its historical continuity and also the basic components of its "ethnic" profile.

These components did not remain ossified, however, for they were constantly renewed by the social mobility which characterised the whole Greek world. A particularly important role was played by the Macedonians living abroad, who, as early as the turn of the seventeenth century, had begun to "transfuse" their homeland with new cultural models, new ways of thinking, and new ideologies, either from other parts of the Greek Levant or from the Diaspora. It is interesting to note that the initial recipients of these external influences were the small but dynamic communities which had been established in the mountains (particularly in western Macedonia) by early refugees from the lowlands. These communities soon displayed considerable economic and cultural progress, which was all the more impressive in view of their virtually inaccessible position. These facts also account for the enduring concern of Macedonia's subjugated Greek Orthodox element for its political future. One other basic factor contributed to this: virtually the same internal and external considerations which influenced anti-Turkish initiatives in the rest of the Greek world provoked corresponding revolutionary sabre-rattling in Macedonia too.

Furthermore, throughout the period of Ottoman rule, the Macedonians remained closely allied with the ideological developments which led to the national awakening of all the Greeks; and this illustrates

η Μακεδονία κατάφερε να διατηρήσει σταθερό τον πληθυσμιακό της πυρήνα και μάλιστα το στοιχείο ακριβώς εκείνο που, με την ελληνική γλώσσα και την ελληνορθόδοξη παράδοσή του, της προσέδιδε τα ανθεκτικότερα στο χρόνο δείγματα της ιστορικής της συνέχειας, αλλά και τα βασικά συστατικά της "εθνικής" της φυσιογνωμίας.

Τα συστατικά όμως αυτά δεν έμειναν αποστεωμένα' ανανεώνονταν συνεχώς χάρη στη χαρακτηριστική σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο κοινωνική κινητικότητα. Ιδιαίτερα σημαντικός ήταν ο ρόλος των Μακεδόνων αποδήμων, οι οποίοι είχαν αρχίσει, ήδη από τις αρχές του 18ου αιώνα, να "μετακενώνουν" στις γενέτειρές τους είτε από άλλες περιοχές της ελληνικής Ανατολής είτε από τη Διασπορά, νέα πολιτισμικά πρότυπα, νοοτροπίες και ιδεολογίες. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι πρώτοι αποδέκτες των εξωτερικών εκείνων επιρροών ήταν οι μικρές, αλλά δυναμικές κοινωνίες που είχαν δημιουργηθεί στα ορεινά κεφαλοχώρια (ιδίως της δυτικής Μακεδονίας) από τους παλιούς φυγάδες του μακεδονικού κάμπου, και που επιδείκνυαν πρώιμες και εντυπωσιακά υψηλές (για τη δυοπρόσιτη γεωγραφική τους θέση) οικονομικές και πολιτισμικές επιδόσεις. Τα δεδομένα αυτά ερμηνεύουν και το διαρκές ενδιαφέρον του υπόδουλου ελληνορθόδοξου στοιχείου της Μακεδονίας για το πολιτικό του πρόβλημα. Σ' αυτό συντέλεσε ένας ακόμη βασικός παράγοντας: ότι οι ίδιες σχεδόν εσωτερικές και εξωτερικές αιτίες, που επηρέαζαν τις αντιτουρκικές πρωτοβουλίες στον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο, προκαλούσαν και στη Μακεδονία ανάλογους επαναστατικούς κραδασμούς.

'Αλλωστε, η σύνδεση των Μακεδόνων με τις ιδεολογικές εξελίξεις που οδήγησαν στην εθνική αφύπνιση όλων των Ελλήνων ήταν σταθερή σε ολόκληρη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, ένα γεγονός που